به گزارش خبرگزاری حوزه به نقل از رسانه افق حوزه با اندیشمند و پژوهشگر روسی، «فاطمه آناستازیا یژووا» با نگاهی فلسفی و فراملی، ابعاد معنوی، سیاسی، علمی و تمدنی رهبری آیتالله خامنهای و میراث فکری ایشان را بررسی شده است که متن اختصاصی این گفتوگو تقدیم شما فرهیختگان می شود.
مقدمه و معرفی شخصیت
پیروزی انقلاب اسلامی ایران و استقرار نظام جمهوری اسلامی، افقهای جدیدی را در تلاقی «دین» و «سیاست» پیش روی اندیشمندان جهان گشود. در این میان، الگوی رهبری حضرت آیتالله خامنهای(قدس سره) به عنوان امتداد شایسته این مسیر، همواره کانون توجه تحلیلگران بینالمللی بوده است؛ رهبری که توانست پیوندی وثیق میان «معنویت شیعی» و «عقلانیت سیاسی» برقرار سازد و مدلی تمدنساز را به جهان معاصر ارائه دهد.
برای تبیین ابعاد فلسفی، حکمی و بینالمللی شخصیت ایشان، به سراغ خانم «فاطمه آناستازیا یژووا» رفتهایم. وی دانشآموخته رشته فلسفه از دانشگاه دولتی مسکو (MSU)، مترجم، نویسنده، نقاش و پژوهشگر برجسته روسی است که سالهاست در حوزه اسلامشناسی، تشیع و مطالعات زنان فعالیت میکند. بانو یژووا که با پیشینه فلسفه غرب و شرق به خوبی آشناست، از زاویهای نو و با نگاهی حکمی به تحلیل ابعاد شخصیتی و رهبری آیتالله خامنهای میپردازد.
این گفتگو که تقدیم اساتید، فضلا و پژوهشگران حوزه و دانشگاه میشود، تلاش دارد تا الگوی رهبری ایشان را به عنوان یک «الگوی تمدنساز» در مواجهه با مدرنیته و الحاد غربی بررسی کند.
۱. تلاقی حکمت معنوی و جهانداری (سیاستمداری)
* به عنوان دانشآموخته فلسفه از دانشگاه دولتی مسکو، شخصیت شهید آیتالله خامنهای(قدس سره) را در نقطه تلاقی «سلوک عرفانی» و «تدبیر سیاسی» چگونه تحلیل میکنید؟ چه عنصری در ساختار فکری ایشان وجود داشت که به وی اجازه داد از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و بر حقیقتجویان جهان غیراسلامی تأثیر بگذارد؟
پیش از هر چیز، این گفتمان توسط امام خمینی آغاز شد؛ شخصیتی که در آنِ واحد هم عارف بود، هم عالیترین مرجع دینی (مرجع تقلید) و هم سیاستمداری که بر پیوند ذاتی میان معنویت و سیاست در اسلام از همان بدو ظهور آن تأکید داشت.
بنابراین، وحی الهی هم امور عبادی (عبادات) و هم مسائل اجتماعی، سیاسی، نظامی، خانوادگی و اقتصادی (معاملات) را در بر میگیرد. هدف اصلی این قوانینِ اعطا شده از سوی خداوند متعال، برپایی عدالت و هماهنگی در جامعه است. برای اجرای این قوانین، نیاز به یک رهبر دینی و سیاسی است که به قوانین اسلامی مسلط بوده و بتواند دولت و جامعه را بر اساس این قوانین اداره کند.
نکته دیگر این ایدئولوژی، پیروی از امام حسین (ع) در مبارزه با طاغوتها و بیعدالتی است. این رویکرد نه تنها مسلمانان مظلومی را که تحت سلطه استعمار غرب قرار گرفتهاند شامل میشود، بلکه همه مظلومان جهان را در بر میگیرد؛ همانطور که امام علی (ع) فرمودند: «مردم دو دستهاند: یا برادر دینی تو هستند و یا همنوع تو در آفرینش (برادر انسانی تو)».[1]
آیتالله خامنهای فقید، میراثدار این گفتمان و پیرو وفادار آن بود که این اصول را در زندگی پیاده کرد. ایشان به نماد حقیقی مبارزه با امپریالیسم و سرمایهداری غربی تبدیل شد. او به شکلگیری جنبشهای مقاومت در غرب آسیا که با نژادپرستی، اشغالگری و آپارتاید صهیونیستی مبارزه میکنند، کمک شایانی کرد.
یکی دیگر از ویژگیهای برجسته این رهبر فقید، توجه معظمله به علم و هنر بود. ایشان همواره توسعه علمی را تشویق میکردند و این امر نه تنها در سخنرانیهای ایشان، بلکه در فتاوای شرعیشان نیز منعکس شده است. ایشان در حوزههای مختلف علمی و [مسائل فقهیِ] پزشکی دارای دانش و تسلط بالایی بودند
او همچنین به هنر تسلط داشت و عاشق واقعی ادبیات بود. ایشان ادبیات روسیه و فرانسه و نویسندگانی چون تولستوی، شولوخوف، گورکی و هوگو را ارج مینهادند. این امر به ایشان اجازه داد تا از مرزهای یک دین و تمدن خاص فراتر رفته و عشق و محبت مردم کشورهای مختلف را به خود جلب کند.
۲. عقلانیت انقلابی در برابر الحاد مدرن
* در عصر خلأ معنوی جهان معاصر، دیدگاه ایشان درباره «عقلانیت انقلابی» چگونه بنبستهای ایجاد شده توسط مادیگرایی غربی را به چالش کشید؟ به نظر شما، ایشان چگونه الگویی میان تقید دینی و مقتضیات جهان مدرن ارائه دادند که برای نخبگان غیرایرانی قابل درک و کاربردی باشد؟
ایدئولوژی انقلاب اسلامی تنها از جهت سرنگونی رژیم شاه و تأسیس جمهوری اسلامی انقلابی نبود؛ بلکه در غلبه بر گفتمان الحاد چپگرا نیز انقلابی عمل کرد.
در اتحاد جماهیر شوروی به ما میآموختند که هر دینی در خدمت ستمگران است و اساساً برای همین هدف اختراع شده است. گفته میشد که یک کمونیست واقعی که با بیعدالتی جهانی و سرمایهداری مبارزه میکند، باید ملحد باشد؛ زیرا دین آموزش میدهد که همه حاکمان و مقامات از سوی خدا منصوب شدهاند.
خب، این درست است که ادیان تحریفشده چنین ایدههایی را ترویج میکنند. اما دین اصیل الهی به شدت با این رویکرد مخالف است. دین راستین آموزش میدهد که باید علیه ظلم، حاکمان ظالم، اشغالگری، آپارتاید و غیره مبارزه کرد.
انقلاب اسلامی به نمونهای درخشان از پیادهسازی این اصول دینی تبدیل شد.
نکته دیگری که ملحدان بر آن تأکید میکنند این است که دین با علم تضاد دارد. شاید این موضوع در مورد برخی ادیان خاص درست باشد، اما همانطور که پیشتر گفته شد، آیتالله خامنهای مشوق توسعه علمی و فهم آیات متشابه قرآن کریم به گونهای بودند که با علم مدرن در تضاد نباشد. این رویکرد نشاندهنده عقلانیت حقیقی اسلامی بود.
۳. ژئوپلیتیک نامهها به جوانان غربی
* تأثیر نامههای آیتالله خامنهای به جوانان غربی را در تغییر محاسبات فرهنگی نخبگان حقیقتجو چگونه ارزیابی میکنید؟ با چه منطق فلسفی میتوان این اقدام را در جهت شکستن انحصار رسانهای غرب و ایجاد «دیپلماسی فطرت» تبیین کرد؟
متأسفانه تبلیغات غربی میخواهد در برابر نشر اسلام اصیل مانع ایجاد کند و چهره آن را مخدوش سازد. به همین دلیل، مطمئن نیستم که این پیام حکیمانه به دست تکتک جوانان غربی رسیده باشد؛ اما یقین دارم که بسیاری از آنها با این پیام آشنا شدهاند.
با این وجود، ما شاهد فرآیندهای مثبتی در میان جوانان غربی هستیم: بسیاری از آنها برای اعتراض به جنگ غزه و کشتار هزاران فلسطینی به خیابانها میآیند. یقیناً پیام معظمله یکی از سنگبناهایی بود که بر این فرآیند نیز تأثیر گذاشت.
۴. تبیین «الگوی سوم زن»
* با توجه به فعالیتهای شما در زمینه جایگاه زنان، دیدگاه رهبر شهید درباره «الگوی سوم زن» (نه شرقی و نه غربی) را در فضای فکری روسیه و کشورهای همسایه آن چگونه ارزیابی میکنید؟ این دیدگاه تا چه حد به بازتعریف هویت زن مسلمان معاصر کمک کرده است؟
این یک موضوع بسیار مهم و روزآمد است که در غرب به طور گستردهای مورد سوءفهم قرار گرفته است. آنها فکر میکنند زنان ایرانی و مسلمان تحت ستم سیستم مردسالار هستند. در واقع، اسلام واقعی نه مردسالاری را ترویج میکند و نه مادرسالاری و فمینیسم را.
در بسیاری از جوامع سنتی شرقی، به زنان به عنوان انسانهایی نگریسته میشود که حق تحصیل، یادگیری هنر و علوم، و انتخاب همسر را ندارند. رسالت آنها تنها خدمت به شوهرانشان و صرفاً آشپزی، نظافت، مراقبت از کودکان و غیره قلمداد میشود. برخی افراد این آداب و رسوم مردسالارانه را اسلامی میدانند، در حالی که اینگونه نیست.
آیتالله خامنهای فعالیتهای اجتماعی زنان را هم در خانواده و هم در جامعه تشویق میکردند. ایشان کسب تحصیلات عالی، دستیابی به جایگاههای بالا در جامعه، علم و هنر را برای زنان مهم میدانستند، مشروط بر اینکه به نقشهای اولیه آنان به عنوان همسر و مادر آسیبی وارد نکند. این همان «الگوی سوم» برای زنان است که واقعاً عادلانه، طبیعی و جذاب است.
۵. میراث تمدنی و افق آینده
* از دیدگاه یک پژوهشگر روسی، میراث تمدنی آیتالله خامنهای برای جبهه جهانی مقاومت و اندیشمندان مسلمان در مواجهه با نو استعمارگری چیست؟ شهادت ایشان چه افقهای جدیدی را پیش روی «تمدن نوین اسلامی» خواهد گشود؟
شهادت همواره سنگبنای تشیع و اسلام بوده است و ما میتوانیم ریشههای چنین گفتمانی را در زندگی صحابه نیکوکار پیامبرمان (ص) و پس از آن در شهادت امام علی (ع)، امام حسین (ع) و دیگر امامان معصوم (ع) بیابیم. در واقع، شهادت قلب اسلام شیعی و جوهره اصلی آن است. ما معتقدیم که این بزرگترین افتخار است و شهدا زندهاند و به بالاترین درجات در بهشت دست یافتهاند.
به همین دلیل است که فرهنگ جبهه مقاومت همواره بر پایه مفهوم شهادت استوار بوده است. این همان چیزی است که دشمن درک نمیکند. آنها فکر میکنند اگر رهبران و فرماندهان ما را به شهادت برسانند، محور مقاومت را خواهند ترساند؛ اما برعکس، این امر پیروان آن را بیشتر و بیشتر الهام میبخشد. همه ما شاهد آن راهپیماییها در شهرهای مختلف ایران بودیم که مردم به خیابانها آمدند و وفاداری خود را به حاکمیت اسلامی ابراز کردند. آنها نه تنها افراد مذهبی، بلکه افراد کاملاً سکولار نیز بودند. من فکر میکنم این امر میتواند به بستری برای ساختن یک تمدن نوین اسلامی تبدیل شود؛ تمدنی مبتنی بر قوانین اصیل شریعت و همچنین مبتنی بر علم، زیبایی، عدالت، دانش و حکمت.
۶. سوال پایانی
* در طول سالهای پژوهش خود، کدام ویژگی اخلاقی یا فکری در زندگی ایشان بیشترین تأثیر را روی شما گذاشت و شما آن را به عنوان «میراث ماندگار» آن حکیم شهید برای خود برگزیدهاید؟
یقیناً مبارزه برای عدالت بدون هیچ ترس و واهمهای، یاری رساندن به مردم مظلوم، مجاهدت در راه آزادی فلسطین از اشغال صهیونیستی و همچنین مبارزه با امپریالیسم و سرمایهداری آمریکا.
علاقه رهبر فقید به هنر نیز مرا بسیار به خود جذب میکند؛ چرا که من نه تنها فارغالتحصیل دانشکده فلسفه هستم، بلکه یک نقاش و نویسنده نوپا نیز میباشم.
پی نوشت ها:
[1] امام علی علیه السلام: ... فَاِنَّهُمْ صِنْفانِ: اِمّا اَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَ اِمّا نَظیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ یَفْرُطُمِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ یُؤْتی عَلی اَیْدیِهمْ فِی الْعَمْدِ وَ الْخَطَأِ فَاَعْطِهِمْ مِنْعَفْوِکَ وَ صَفْحِکَ مِثْلَ الَّذی تُحِبُّ اَنْ یُعْطیَکَ اللّه ُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِهِ...؛
... مردم دو گروهند: یا هم دین تو هستند، یا هم نوع تو، که از همه آنها خطاهایی سرمی زند، و به آنان حالات گوناگون رو می آورد، و به عمد یا خطا دچار لغزش هاییمی گردند، پس از گذشت و بخشش خویش بهره شان ده، همانگونه که دوست داری تاخدا نیز از گذشت و بخشش خود، تو را بهره دهد... . [نهج البلاغه، از نامه 53]
نظر شما